Heimspeki
Helstu upplýsingar um gríska heimspekinginn Sókrates er að finna í verkum lærlings hans, Platons. Til að útskýra heimspeki Sókratesar skrifaði Platon fjöldann allan af ritum í formi samtala. Þeim stórkostlegu áhrifum sem grísku heimspekingarnir höfðu á okkur er ekki auðvelt að fylgja eftir, en árið 1993 lagði hugrakkur maður af stað í sinn eigin leiðangur til að ryðja brautina fyrir nýjum heimspeki- og siðferðislegum viðmiðum. Sá maður ber nafnið Egill E. Kveldúlfsson og er heimspekimenntaður frá Háskólanum við Kíribati. Í skýrslu hans á verkefni sínu útskýrir hann tilgang þess:
Markmið tilraunarinnar er að leika eftir tækni gömlu heimspekinganna sem lögðu hornsteininn að vestrænni menningu. Því ætla ég mér að stíga í spor Platons og rita niður samtöl mín við annað fólk. Afraksturinn verður vonandi (og leyfist mér að segja líklega) jafn mikill eða meiri viskubrunnur fyrir komandi kynslóðir eftir nokkur árþúsund, eins og rit Platons um Sókrates eru okkur í dag.
Egill stundaði þriggja ára undirbúningsvinnu og gaf út niðurstöðurnar í bók sinni Málþingja. Þar er að finna eftirrit samtala hans við fólk af mörgum þjóðfélagsstéttum, þó aðallega Íslendinga af millistétt á aldrinum 35-50 ára.
Eftirfarandi texti er úr fyrsta kafla bókarinnar, Samfélag. Þar spjallar Egill við Aron Leó Sigmarsson, framhaldsskólanema í Vestmannaeyjum.
Egill: Hver er lykillinn að samfélagi sem leyfir hverjum einasta meðlimi þess að njóta sín til fulls?
Aron: Veit ekki, rennur fyrir hjólastóla náttla. Sykurlaust nammi líka. Náttla spurning líka að fá eitthvað svona viðskiptakort í videoleigur þannig maður fái afslátt af spólu ef maður leigir fimm. Samt ekki fimm í einu, bara þú veist, afslátt af spólu númer fimm.
Egill: Er réttlætanlegt að fórna einu lífi fyrir þarfir tylftar?
Aron: Spurning hvort að það væri frekar leiðinlegt að lenda í því, annað hvort að úllen-dúllen-doffa eða þá bara taka einhvern sem á sér ekkert líf fyrir. Ekki beint gaman að vera drepinn út af því sko, en samt. Ég veit ekki. Gætu náttla bara drepið einn þegar hann var sofandi eða eitthvað.
Egill: Mun sameiginlegt tungumál hjálpa til við að leysa deilur á milli þjóða?
Aron: Ef það er danska þá skal ég vera þessi eini sem lætur drepa sig sko.
Ég áttaði mig á því að ég hafði vanmetið drenginn. Hann sýndi hugrekki sem ég sjálfur hefði aldrei getað stært mig af og grunsemdir mínar um að hann væri bara í þessu viðtali til að sleppa við tíma voru algjörlega horfnar.
Þriðji kafli bókarinnar ber heitið Sjálfið, en þar skrifar Egill niður samtal sitt við Gerði Ingvarsdóttir, nemenda í Kennaraháskóla Íslands og dyravörð í hlutastarfi.
Egill: Hver er uppskriftin að góðu lífi?
Gerður: Bara vera með gott plan og halda sig við það. Fínt líka að vera ekki einn í þessu. Taka á öllum helstu vöðvahópunum, hita líka vel upp og passa sig að fara ekki of hratt í hlutina. Réttstaðan og hnébeygjan er góð, en annars bara finna hvað hentar manni best. Persónulega reyni ég að lyfta mikið en það er ekki fyrir alla.
Egill: Eru lög okkar mannanna að ýta okkur lengra og lengra frá uppruna okkar?
Gerður: Það er erfitt að segja. Málið er bara að forðast sykurinn og þessi einföldu kolvetni. Hvítt hveiti er algjört bann, hvítt pasta er algjört bann, rautt kjöt er algjört bann og sykurinn er STÓRT algjört bann.
Gerður hafði breytt lífssýn minni og ég vonaði að innsæi hennar hefði sömu áhrif á fleiri. Eftir að hafa talað við hana í stutta stund var ég strax farinn að hlakka til útgáfu bókarinnar.
Í sjötta kafla talar Egill við engan annan en afa sinn, Ragnar Rustikus Egilsson. Kaflinn heitir Þekking og er sá stysti í bókinni.
Egill: Hverju þakkarðu fyrir langlífi þitt?
Rúnar: Þær stela af mér konurnar hérna.
Næsti kafli heitir Sálin. Þar talar Egill við Björn Grímsson, fyrrverandi sjómann og núverandi spilafíkil.
Björn: Ég vann tuttugu þúsund í gær í spilakassa. Ég var á leiðinni út en ýtti bara einu sinni enn á takkann, hélt ég væri búinn. Svo þegar ég var að labba út þá sé ég bara að ég hafði fjórfaldað mig. Svo hélt ég áfram og var kominn upp í tuttugu þúsund þegar ég hætti. Fór beint í ríkið, það er þarna hliðina á sjoppunni. Djöfull græddi ég maður.
Egill: Já já.
Björn: Svo var bara náð í konuna og henni boðið upp á ís og alles. Ekki leiðinlegt fyrir hana, kallinn bara búinn að græða vikulaun þarna á einu bretti. Fengum okkur ís og brauðstangir. Svo var bara farið á kaffihús og barinn.
Egill: Já, en hvað hefurðu að segja um sálina?
Björn: Heyrðu svo bilaði kassinn um daginn, ég er búinn að hringja nokkrum sinnum suður í náungana og reyna að láta þá redda þessu. Náttúrulega óþolandi að hann skuli vera að gefa og bili akkúrat þá. Þeir hafa séð hvað ég vann mikið og slökkt á honum til öryggis.
Egill lýkur bókinni á samtali við Bárð Jónsson, bónda og Íslandsmeistara í reiptogi, undir kaflaheitinu Dyggð.
Egill: Hver er stysta leiðin til hamingju?
Bárður: Jah þú hefðir betur átt að vera hérna í vor, það bankaði upp á þessi þvílíki afglapi að annað eins hefur nú varla sést. Hann spurði um stystu leiðina á Staðarsel drengurinn, sagðist vera að heimsækja ömmu sína, jah ég benti drengnum á skarðið en varaði hann nú við að keyra á þessari Mözdu druslu eitthvað lengra en út úr heimreiðinni. Heldurðu að asninn hafi ekki fest sig á heiðinni og ég og Heimir, það er vinnumaður hérna – hann er frá Grundarfirði, sonur Dísu og Sigurðar, duglegur strákur þegar hann drattast á rassgatið. Heldurðu að við höfum ekki þurft að fara þangað og draga helvítis drenginn upp. Hann þakkaði okkur nú fyrir hálf sneypulegur og fékk far með okkur niðrettir. Þurftum að laga helvítis girðingu sem var nú heldur illa leikin eftir veturinn.
Bárður saup á kaffinu sínu og hallaði sér aftur í stólnum. Ég var agndofa yfir svari hans og reyndi að leyna aðdáun minni. Hann virtist ekkert taka eftir henni heldur beindist frjór hugur hans að einhverju sem var að gerast fyrir utan.
Bárður: Nei, er ekki helvítis hundkvikindið kominn með stígvélið mitt aftur.
Hann rauk út og batt þannig tímabundinn enda á samtalið. Þegar ég horfði á hann út um gluggann, glímandi við hundinn sinn um stígvél, varð mér hugsað til endalausrar baráttu mannkynsins við umhverfi sitt. Var Bárður að útskýra fyrir mér hvað frumþarfir mannsins gegna alltaf stóru hlutverki, þrátt fyrir hvað við teljum okkur vera siðmenntuð? Ég var ekki viss um það, en ég sá að árangur heimsóknar minnar var framar mínum björtustu vonum.
Eftirfarandi er brot úr lokaorðum bókarinnar:
Mér líður eins og ég sé að draga gluggatjöldin frá og sýna fólki hvað það er fallegt og dásamlegt hinum megin við glerið. Það væri glæpur að sitja á allri þeirri visku sem ég hef fengið að heyra við vinnslu þessar bókar og deila henni ekki með heiminum. Ef ég dey á leiðinni að sækja fyrstu ávísunina mína af sölugróðanum þá mun ég deyja sáttur maður, því mér tókst að gefa af mér meira en flestir aðrir hafa gert. Ég færi heiminum þessa gjöf og veit að ég þarf ekki að biðja um að hún verði varðveitt.
Egill gaf 50 eintök af bókinni til Háskóla Íslands, önnur 50 til Háskóla Reykjavíkur og 8 eintök til Grunnskóla Ísafjarðar. Restina af upplaginu, heil 19.892 eintök, selur hann nú í gegnum síma frá heimili sínu við Laugarveg.